mongoliantemple

Rashaantyn khuree

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Rashaantyn khuree ,Bandida gegeenii khuree,Darbabandida khiid,

Tibetan name(s) Cyrillic (DOMM 2007):
Дашдаржайлин, Дарбабандида

Tibetan name Wylie:
*bkra shis dar rgyas gling, *dar pa pan+di ta

Rinchen Number :
132

Rinchen Name :
Rashaantyn khuree, Bandid gegeenii khuree, Dashdarjaalin

Type of Monastery/Temple:
Monastic School

Aimag where the temple is located:
Khövsgöl

Sum where the temple is located:
Rashaant sum

Sub-district where the temple is located :
Center

Old Aimag Name :
Sain Noyon

Old Khoshuu Name :
Mergen günii khoshuu

Historical Summary (In Mongolian only):

Хөвсгөл аймаг Рашаант сум.Рашаантын хүрээ буюу Дарвабандид гэгээнтний хүрээ Хуучин Сайн Ноён хан аймгийн мэргэн гүн Мөнх-очирын хошууны хурал номын төв болох Рашаантын хүрээ буюу Дарвабандид гэгээнтний хүрээ нь одоогийн Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын төвийн хойд талд Булган уулын энгэрт суурьшин төвхнөж байжээ.Дарвабандид гэгээнтний хүрээний шашны нэр алдар нь Дашдаржаалин буюу Өлзийдэлгэрэх гэсэн утга бүхий нэртэй ажээ.Тус хүрээний шавыг анх 6 жарны тэртээ буюу 1678 онд халхын анхны дүрийн Дарвабандид хутагт Содбажанцо /Содовжамц/ судрын байшин хэмээх нэгэн өргөө барьснаар эхэлжээ.Улмаар 1680-аад оны шувтаргаар анхны Цогчин сүм байгуулагдаж суурьших газраа шинжсээр 1691 оны үед Дулаанхан уулын ар Угтаал хэмээх газарт, 1702 онд анхдугаар Дарвабандид таалал төгсхөд шавь нар нь хүрээг зөөж гэгээнтний мэндэлсэн Ханх хэмээх Бөөрийн голын эхэнд суурьшуулсан байна.100 гаруй жилийн дараа буюу 1826 онд хошуу нутгийн төвийг харж эргэн тойронд нь 8 тахилын шинж бүрдсэн Булган уулын бэлд суурьшуулснаас хойш 120 шахам жил эндээ төвхөнжээ.1864 онд Дарвабандидын 5-р дүр Хайдавжамц Цогчин сүмд манжийн хаанаас “Сайн бэлгийг бадруулагч” сүм хэмээх нэр шагнуулжээ.1880 онд Дарвабандид Агваанчойжирдондов Дуйнхар дацан, гүн Мөнхочирын үед 1902 онд Гүнэрэг, Минтуг, 1913 онд Мамба дацан сургууль, 1918 онд “Жамбалцанжид” номын хурлуудыг тус тус нээжээ.Энэ хүрээ нь Төвдийн Дашлхүмбэ хийдийн дэгээр дэглэгдсэн, оршин тогтносон 300 гаруй жилдээ том жижиг олон хийдийг /Хялгантын хүрээ,Далхын хурал, Даяндээрхийн хүрээ, Бухын хүрээ г.м/ салбарлуулан байгуулж хурал номын үйлийг нь удирдаж байсан гэдэг.Тус хүрээ нь 13 дуган, 7 дацан, 8 сүм суврагтай, 1000 шахам лам байнга сууж хурдаг гол сахиус нь Улаан сахиус буюу Жамсран сахиустай байжээ.Цам гарч майдар эрэгдэг сор залах зэрэг шашин номын бүх талын зан үйл энд явагддаг байснаас гадна Чойжил оточ, Богд хааны хувилгаан ямба хүртсэн Дампил цорж, олон тооны ном бүтээл туурвисан Чогзовням гавьж, Шунлайв лам Балжинням гавьж, Шаврин хувилгаан зэрэг эрдэм чадалтай олон лам хуварга төрөн гарчээ. Дарба бандидаагийн Дашдаржаалин буюу Өлзийдэлгэрэх хийд нь Монгол , Төвд зэрэг дорно дахины уран барилгын илэрхийлэл болсон олон сайхан гоёмсог, сүм, дуганиай байсны зэрэгцээ Богд гэгээнтнээс өргөсөн дээрхийн эрдэнийн нандин ганжуур анхдугаар, хоёрдугаар дарба бандидаа гэгээнтэн нарын орчуулсан Шундо /Сундуй/, Жадамба судрууд, Дандар аграмбын бүтээсэн төвд, Монгол толь бичиг, Зава Дамдин гавжийн бүтээсэн монголын түүх зэрэг ном судар анхдугаар богд Занабазар гэгээнтний урласан бурхад , бусад урчуудын бүтээсэн бурхан шүтээн, хөгжмийн хэрэгсэл,хэдэн арваар тоологдох цамын баг, номын бар, 21 дарь эхийн бад /малгай/, Улаан сахиусны хөрөг,нандин Пүрэв, Далай ламд тавьж байсан арслант ширээ, Шарз даян хун тайжийн туг хиур зэрэг түүх, урлаг соёлын үнэт дурсгалын арвин сантай байжээ. Энэ бүхтүүхэн баримт мэдээллүүдээс үзвэл Дарбабандид гэгээнтний хүрээ нь монголын буддын шашин соёлын томоохон төв байсан байна.1932 онд баруун дөрвөн аймагт гарсан лам нарын хөдөлгөөний эхлэл, үндсэн төв нь байсан гэдэг утгаараа тус хүрээ харьцангүй эрт хаагдаж үндсэндээ 1932 оны сүүлч гэхэд лам нар нь хомроголон баримчлагдаж хүрээ хийд нь галдан шатаагдаж бүрэн мөхжээ. Дарба бандид. Дарба Бандидын Монголд хувилан төрсөн Лувсансодовжамцаас урагш Энэтхэг, Төвдөд арван нэгэн дүрийн хувилгаан гарсан байна.Анхдугаар дүр Содовжамц /1637-1702/ хоёрдугаар дүр Гунгаажамц /1737-1810/, дөрөвдүгээр дүр Лувсантүвдэнванчог /1809-1852/, тавдугаар дүр Хайдавсамданжамж /1854-1870/, зургадугаар дүр Агваанчойнжордондов /1870-1927/ нар болой. Анхдугаар дүрийн Дарва бандид Содов жамц /1637-1702/ 11-р жарны “Эрх баялаг” хэмээх улаагчин үхэр жил буюу 1637 онд Шарз Даян хун тайжийн хошууны сүжиг төгс увш Занынд мэндэлжээ.Багадаа бичиг үсэг уншлагын олон зүйл сурж тогтоон цээжилж , судар тарнийн олон номыг сонсон судалж, түвэггүй ухаарч мэргэжсэн байна.1653 онд 17 настайдаа Цаст Төвдийн оронд залран, Сэрэ хийдэд шашны гүн ухаан, судар тарнийн зэрэг олон ухааны номыг судалж , 15 жил болохдоо лхаарамба цол хамгаалан номын мэргэн алдар нь түгсэн байна.Сэрэтэгчэнлин хийдийн гэсгүйд тушаагдан шашны үйлийг сайтар эрхлэх болжээ.Дараа нь төвдийн Гандандаржаалин хийдийн хамбаар томьлогдон далай ламаас Дарба бандид цорж хэмээх цол хүртжээ.Цастын оронд 23жил суусный эцэст 1678 онд монголд заларжээ. Улмаар 1686 онд Хүрэнбэлчирт болсон халх ойрдын их чуулганд өндөр гэгээн Занабазарт бараа болон зарлигийн түшмэлээр оролцжээ.Мөн 1691 онд халхын ихэс дээдэс ноёдын хамт Долнуурын чуулганд оролцож байв.Тэрбээр 1678 онд Монголд ирмэгцээ өөрийн хүрээний их үндсийг тавьсан байна. Сүүлчийн дүрийн /6-р дүр/Агваан чойнжор /1870-1927/ Дарба бандид Агваанчойнжордондов 1860-аад оны итсээр мэргэн гүний хошууны ядуу ард Насангийн гэр бүлд төржээ.Түүний бие бага балчир насандаа Энэтхэгт төвдийн бурханчлагдсан лам Дарба хувилгааны хойд дүр хэмээн залагджээ. Тэрбээр багаасаа бурхны сургааль гүн ухаан, дуун ухаанд гаргуун суралцаж хожим нь гол төлөв шашны зан үйл ёс журмыг номлосонхэд хэдэн зохиол төвд хэлээр бичжээ.Дарба бандид 1905 онд Их хүрээнд гавьжийн дамьжаа барьжээ.1921 онд одоогийн монгол улсын ШУА-ийн их үүсвэр болох Судар бичгийн хүрээлэнд байгуулагдахад аль чадалтай сайн бичгийн мэргэдийг ирж ажиллахыг урьж байсан бөгөөд ийм урилгыг Судар бичгийн хүрээлэнгийн гишүүн Ж.Цэвээн 1923 онд өөрийн биеэр мэргэн гүний хошуунд ирж Дарба бандид гэгээнтэнд гардуулж байжээ.Харин энэ удаа нас өндөр болсон учир явж чадахгүй гэдгээ хэлж харин одоо цагийн хүмүүсийн аж төрөл, төр засгийн хэргийг хэрхэн явуулбаас зохих, бүгд зөвлөх засаг буюу бүгд найрамдах засгийн ач тус шашин төрийнхарилцаа буюу эртний 2 ёсны тухай, эрдэм номын ач тус, ихэс дээдэс эгэл орны холбоо харилцаа ямар байвал зохих тухай өөрийн үзэл бодлоо илтгэсэн нэгэн бүтээл туурвихаа амлаж “Ард түмний ариун ёс оршвой” хэмээх сургаалийн чанартай зохиол бичжээ.Энэхүү бүтээлийг нь 1923 онд СБХ-ээс эрхлэн хэвлүүлжээ.6-р дүрийн Дарва бандид Агваанчойнжордондов нь 1927 онд 57 насандаа жанч халжээ. Холбогдох эх сурвалж: 1.Ч.Банзрагч.Б.Сайнхүү. Монголын хүрээ хийдийн түүх. УБ,2004. 2.Л.Чулуунбаатар. Төвдөөр гийсэн монгол мэргэд. УБ,2004. 3.С.Ерөөлсүрэн. Буга урамдсан хангай. УБ,2005, 4.Хөвсгөл аймгийн лавлах толь. УБ,2003. 5.Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын иргэн өндөр настан 75 настай Баасанжав гуайтай хийсэн ярилцлагаас /2007.06.21/

Description of location :
The site is located in the center of Rashaant sum center. East of the site is Manba ovoo mountain, south is Sandil mountain and west is Songinot mountain. South of the site (1.2 km.)is Tsengel gol river.

GPS coordinates :
North 49° 07’ East 101° 25’

Total site area:
Side1: Side2: Side3: Side4: Side5: Side6:

Revived temple on site :
Yes

Site status at the time of survey :
The site is visible and the ruins are relatively large. The ruins of 14 temples are visible. Dashdarjaalin temple is built on the site of Jud datsan.

Date of establishment of the monastery/temple :
1678, the Year of the Yellow Horse in the 11th sexagenary cycle

Date of closing and destroying the monastery :

Revival of the old monastery/temple:
Yes

Registration number of the revived temple:
ХӨРА 018

Founder's name and title (if known):
Name and title : Darbabandida Sodbajamts - Interview Number: 001
Name and title : Lesgui lam Puntsagtseren - Interview Number:
Name and title : Yuruulsuren - Interview Number:
Name and title : Baasanjav - Interview Number:

Date of Revival:

Monks in Old Temple :
around 30 monks

Form Number :
ХӨРА 065

Survey Team :
Team E