Тunkheliin khiid

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Тunkheliin khiid,

Rinchen Number :
347

Rinchen Name :
Tunkheliin khuree, Baatar Vangiin khuree

Type of Temple :
Monastic City

Aimag Temple located in :
Selenge

Sum Temple located in :
Mandal soum (Tunkhel tosgon)

Old Aimag Name :
Tusheet Khan

Old Sum Name :
Baatar vangiin khoshuu

Precis History(In Mongolian only):


Сэлэнгэ аймаг Мандал сум. Түнхэлийн хүрээ / Баатар вангийн хүрээ / Хуучин Түшээт хан аймгийн Баатар ван Наваанюндэнгийн хошуу одоогийн Мандал сумын нутагт Эрэгсэнгомбо уулын өвөрт Наваанюндэнгийн хошууны гол хүрээ болох Түнхэлийн хүрээ төвхнөж байжээ. Уг хүрээний үүсгэн байгуулагдсан түүх, өргөжин бэхжиж ирсэн тухай нэгэн түүхийн баримт эдүгээ Монгол улсын үндэсний төв архивт хадгалагдаж байна. Уг баримтад “ ... Чин улсын Энх Амгалангийн дөчинтавдугаар / 1706/ онд засаг улсын түшээ гүн Цэвдэнгийн үед дээдийн түмэн өлзийг бататгахаар Ганжуур, Яр хайлан, Чогчин жасаа хуруулах “ Дашчойнхорлин” хэмээх хүрээг Түнхэлийн адаг Эрэгсэгомбо уулынг өвөрт байгуулав. Энд Төвд уншлага, нэрийн номын сургуулийг хуврага лам нарт заалган мөн Бадамёго, Сахиус, Чойжил, Лхам, Жамсранг өдөр бүр хуруулан мөнхөлжээ. Төр Гэрэлтийн арвантавдугаар /1835/ онд мөн хошууны засаг Цэрэндоржийн үед жил бүр цагаан сарын шинийн нэгнээс эхлэн арван таван хүртэл ераал ба гурван өдрийн магтаал хурал хурна . Зун цагт бахдам-ёго сахиус Гонгор, Намсрай, нэжгээд өдөр хурна. Найдан, Аюуш, Гүнрэг, Жамбын чого, Авидын чого, манла ийм долоон анги хурлыг тус бүр нэжгээд өдөр хурна. Өвлийн тэргүүн сарын хорин таванд зул өргөн нэгэн өдрийн хурал хурна. Өвөл цагийн сахиус нэгэн өдөр хурна. Даншагийн хангал гурван өдөр хурна. Хуучин ном хоёр өдөр хурж хоринесөнд Чойжилын сор зална. Битүүнд Цэдэр Лхам нэгэн өдөр хурна. Бүрэнт засагчийн аравдугаар /1871/ онд засаг Цэрэндоржийн үед жил бүрийн зун цаг Ганжуур гурван өдөр хурна. Майдар бурхан залж нэг өдөр эргэнэ. Бадаргуулт төрийн хоринхоёрдугаар /1896/ онд эхлэн жил бүр өвлийн дунд сарын шинийн долоонд Ёнзон ханбо ламын донгчид нэгэн өдөр хурна. Төр Гэрэлтийн хоринтавдугаар /1845/ онд засаг Цэрэндоржийн үед Шаддублин аймаг байгуулж Гомбо, Дарь эх жасаа хурал өдөр бүр хурна. Жил бүрийн зуны тэргүүн сард Жанрайсигийн нүннээ арванзургаан өдөр хурна. Зуны тэргүүн сард сахиус нэг өдөр хурна. Өвөл цаг Даншогийн хангал хоёр өдөр хурна. Битүүнд цэдэр лхам нэг өдөр хурна. Бадаргуулт төрийн арвантавдугаар / 1889/ онд засаг Насангомбын үед Дарь эхийн нүннэ жил бүр гурван өдөр хурах болов. Хоринтавдугаар /1899/ онд засаг Дэмэддагвын үед Жанрайсэгийн нүннэ жил бүр гурван өдөр хурах болов. Бүрэнт засагчийн долоодугаар /1868/ онд Засаг Цэрэн.доржийн үед Даржаалин аймгийн байгуулж тогтсон хурлуудыг хурах болов. Олноо өргөгдсөний тэргүүн /1911/ онд засаг гүн Содномдаржаагийн үед Бизъяагийн аймгийн Дархан цорж лам Лувсандэндэвийн айлдвараар Цаннид дацанг байгуулав. Богд хаанаас “Лхүндэнвпандилин” нэр шагнав. Эдгээр дараалан байгуулсан хурал сүмүүд цөм Түнхэл голын адаг Эрэгсэнгомбо уулын өвөрт нутаглан сууна.

Description of location :
The site is located on the bank of the Kharaa river. Monks in this monastery used to worship the Gombo khairkhan mountain in the first month of every summer with offerings of dairy products.

GPS readings :
North 48° 31’  East 106°  49’

Estimated site dimensions (metres) :
Side1: 400 Side2: 400 Side3: 400 Side4: 400 Side5: Side6:

Revived temple on site :
No

Status of site at time of survey :
A kindergarten and the administrative office of Tunkhel tosgon have been built in the are where the temple once stood. The outlines of the actual temple remain visible. No temple is built on the site of Tunkhel monastery.

Date of founding the monastery/temple :
1st Bogd Ondor Gegeen Zanabazar 1780
1550

Date of closing and destroying the monastery :
Огноо нураагдсан:: 1950 - Ярилцлагын дугаар:001

Old monastery/temple revived:
No

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Dayan Batmonkh - Ярилцлагын дугаар: 003
Нэр, цол хэргэм : Gersenz - Ярилцлагын дугаар: 003
Нэр, цол хэргэм : Jalair khuntaij - Ярилцлагын дугаар: 003

Date of Reviving:

Monks in Old Temple :
around 60 monks
around 165 monks as of 1918
around 60 monks
around 165 monks as of 1918

Notes :
Monks from the monastery used to worship the Noyon mountain. (See interview № 003 for this monastery)

Form Number :
СЭМН 001

Survey Team :
Team B

Газрын зураг / Map

Site Plan

Site plan drawn by surveyors