Tukhumiin khiid

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Tukhumiin khiid,Shadavdarjaapandelin,

Rinchen Number :
404

Rinchen Name :
Tukhumiin khiid

Type of Temple :
Monastry

Aimag Temple located in :
Töv

Sum Temple located in :
Buren soum

Old Aimag Name :
Tusheet Khan

Old Sum Name :
Zorigt vangiin khoshuu

Precis History(In Mongolian only):


Төв аймаг Бүрэн сум. Төхөмийн хийд /Шаддубдаржаапандлин хийд/ Хуучин Түшээт хан аймгийн Зоригт вангийн хошуу одоогийн Төв аймгийн Бүрэн сумын төвийн баруун өмнөд талд хуучин сумын ХБА-ийн агуулахын хашааны хойд тал, Төхөмийн нуур хэмээх нуураас зүүн тийш 1 км орчим км зайд энэ хийдийн туурь байдаг.Монгол улсын үндэсний төв архивийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй холбогдох баримт бичигт “...”Шаддубдаржаапандлин” хийдийг Бүрэнт Засагчийн наймдугаар /1869/ онд засаг жюн ван Одсэр базар шашин хурлыг дэлгэрүүлэхээр Баян-төхөм хэмээх газар сүм дуган байгуулж дээдийн түмэн өлзийг бататгахаар Цогчин, Ганжуур, Маанийн бүтээл, Ярь хайлан, Хангал, Цаг цагийн ерөөл зэрэг хурал номыг үйлдүүлжээ...” гэсэн баримт хадгалагдаж байна.20-р зууны хэхэн үеэр Төхөмийн хийд нь 300 гаруй ламтай 3 дуган 1 сүмтэй, зунй эхэн сард Майдар эргэдэг, намрын эхэн сард Гангжуур хурдаг, адаг сард нь бага хэмжээний Цам гардаг, мөн зуны дунд сард Ганжуур эргэдэг хийд байжээ.Зоригт вангийн хошуу нь дотроо урд сумын, дунд сумын, хойд сумын гэсэн 3 том хуралтай байсан бөгөөд урд сумын хурал нь одоогийн Бүрэн сумын Төхөмийн хурал, дунд сумын хурал нь Өндөр ширээтэд, хойд сумын хурал нь Эрдэнэ сант суманд тус тус байжээ.Энэ нутгийн ахмад хүмүүсийн дурсамж ярианд үлдсэнээр бол анх Баян хонгор аймаг хавийн хуучин Ламын гэгээний нэгэн томоохон лам ачаа хөсөг дагуулынхаа хамт 1800-аад оны эхэн үеэр Богдын хүрээ орохоор явж байгаад Төхөмийн зүүн дэнжид хоноглохдоо хэнгэрэгнийхээ ишийг хаячихаад явжээ.Тэр газрыг билэгшээн Төхөмийн сүмийг анх шавраар барьжээ.Тэр сүмийн гол дөрвөн баганы нэгний доор уг ишийг хийж барьсан бол хожим уг сүмээ нурааж хятадуудаар модон сүмийг бариулахад мөн ишийг авч дахин тэр сүмийнхээ баганан дор хийж бариулжээ хэмээн домоглон хэлэлцдэг ажээ.Уг хийдийн Жас нь нилээд баян 1000 гаруй адуу, 3000 гаруй хонь ямаа, 500 гаруй үхэр 50-60 тэмээтэй байжээ.Тухай үед нутгийн аянчин жинчид аян жинд явахдаа Төхөмийн хийдийн 100 шарыг хөлслөн авж явах нь цөөнгүй байжээ.Лам хуврагуудын дотор Дашням унзад, Дорж гавьж, Цэнд гавьж, Амгаа унзад, Ишосор тэргүүн лам, Жадамба, Гомбодаш лам, Цэдэндаш зэрэг эрэдм чадалтай мяндаг тушаалтан лам нар байв.1937-1938 онуудад томоохон лам нарыг нь баривчлан доод дунд лам нарыг хүчээр хар болгон жасын хөрөнгийг бүрэн хурааснаар Төхөмийн хийдийн үйл ажиллагаа бүрэн зогссон байна.Харин бурхны шашин дахин дэлгэрсэн 1990-ээд оны үед Төхөмийн хийдийн хурал номыг сэргээн 1990 оны 9 сарын 7-нд 30 шахам лам хуваргатай шинэ цагийн Шаддубдаржаапандлин хийдийн үйл ажиллагаа эхэлжээ. Холбогдох эх сурвалж: 1.Ч.Банзрагч Б.Сайнхүү “Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004 2.Ишсүхбаатар “Бүтэн заяатай Бүрэн нутаг” УБ 2004 3.Бүрэн сумын ИТХ-ын дарга Сэрээтэр гуайтай хийсэн ярилцлагаас 2007.10.18

Description of location :
The temple base is located in an open plain 1 km. east of a small lake called Tukhumiin Nuur. It lies north of a fence enclosing a winter storage place built by the previous sum administration. This storage place is northwest of the sum centre Buren. Eight kilometers northeast of the temple site is a recently restored Shadavdajaapandelin temple that is 1 km. northeast of the sacred owoo of the mountain Khairkhan Uul.

GPS readings :
North 46° 55’  East 105°  03’

Revived temple on site :
No

Status of site at time of survey :
The temple base stones are detached and scattered around. Though the elevated surface is still visible, the area was used for the union’s milk production from 1960 to 1970 which is a factor in diminishing the temple traces.

Date of founding the monastery/temple :
1869

Date of closing and destroying the monastery :
Огноо хаагдсан: 1937 - Ярилцлагын дугаар:
Огноо нураагдсан:: 1938-1939 - Ярилцлагын дугаар:

Old monastery/temple revived:
Yes

Revived temple register number:
ТӨБҮ 003

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Батаа /лам/ - Ярилцлагын дугаар:
Нэр, цол хэргэм : Энхтөр /иргэн/ - Ярилцлагын дугаар:
Нэр, цол хэргэм : Д.Чойжамц /Төв гандангийн хамба/ - Ярилцлагын дугаар:

Date of Reviving:
Year : 1990 оны 9-р сарын 7-нд - Ярилцлагын дугаар:

Monks in Old Temple :
300 monks

Notes :
The name Tukhumiin is taken from the nearby lake Bayantukhum located on the southeast side of the shore. The name Shadavdarjaapandelin originated from Tibet. Among the locals, it is well known as a temple that is south of Zorigt Vangiin Khoshuu.

Form Number :
ТӨБҮ 008

Survey Team :
Team F

Газрын зураг / Map

Additional Material / Нэмэлт материал

ТӨБҮ 008