Ikh Khujirtyn khuree
Read in Mongolian
Name(s) of Temple :
Ikh Khujirtyn khuree ,Dashchoilin khiid,
Tibetan name(s) Cyrillic (DOMM 2007):
Дашчойлин
Tibetan name Wylie:
*bkra shis chos gling
Rinchen Number :
144
Rinchen Name :
Khujirtyn khuree, Ikh khujirtyn khuree
Type of Monastery/Temple:
Monastic School
Aimag where the temple is located:
Khövsgöl
Sum where the temple is located:
Galt sum
Sub-district where the temple is located :
4th bag
Old Aimag Name :
Sain Noyon
Old Khoshuu Name :
Dalai choinkhor vangiin khoshuu
Historical Summary (In Mongolian only):
Хөвсгөл аймаг Галт сум. Их хужиртын хүрээ Сайн Ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу одоогийн Хөвсгөл аймгийн Галт сумын 4-р багийн нутаг сумын төвөөс урагш 45 км зайд 4-р багийн төвийн баруун хойно Их Хужиртын эх гэдэг газар Цардуулын булгийн ар дэнжид уг хүрээний туурь байна. Өмнө талд нь Шанагын даваа, баруун талд нь Шаварын даваа, хойд талд нь Азаргын уул, зүүн талд нь Хүрдэт уул оршино. Өмнө зүгийн Шанагын давааны бэлд Сэвжидбалбар хэмээх тахилгат овоо бий. Тус хүрээ нь 1840-өөд оны үед байгуулагдсан ба чойр, жүд, мамба, дүйнхор, зурхай зэрэг 5 дугантай сахиусын сүмтэй 200 шахам лам сууж хурдаг хүрээ байжээ. Мөн 1900 оны үед босгосон томоохон чулуун суварга баруун хүрээний өмнө талд байрлаж байв. Уг чулуун суваргыг Далай Чойнхор вангийн хошууны Тариатын хүрээнд сууж байсан унзад Дэлэг гэдэг хүн буян үйлдэж 3 суварга босгосны нэг нь энэхүү суварга ажээ. Дэлэг гэдэг хүн багадаа энэ хүрээнд сууж байсан нутгийн хүн байжээ. Нөгөө 2 суваргыг Тариатын хүрээ, Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын нутагт босгожээ. Суварганы чулууг 20-иод км-ын холоос Халзангийн асгат гэдэг газраас үхэр тэргээр зөөж авчран 4 тал гарган тэгшлэн засаж нүхэлж углуургадан чагталж өрж босгосон. Суварга 5 м орчим өндөр 4 талдаа цоолборлон урласан 4 чулуун арслантай.Суварганы оройн дээд нар сарнаас нь 4 арслангийн хүзүү рүү холбож уясан гинжин хонхтой, нэг гинжинд 16 хонх, нийт 64 хонх хэлхэн уясан байжээ. 1930-аад оны эцсээр хүрээ хийд буухад суварганы хонх чулуун арсланг хүмүүс авчээ. Их Хужиртын хүрээ нь 1937 онд бүрэн хаагдаж мөхсөн ба 1990-ээд оны эхээр энэ нутгийн харъяат Монгол улсын гавьяат тамирчин улсын заан С.Хүрэлбаатар санаачлан туурин дээр нь 8х8 хэмжээний шинэ модон дуган барьж хурал номын үйл ажиллагааг нь сэргээх эхлэлийг нь тавьжээ. Их хүрээ нь баруун зүүн хүрээ гэсэн 2 хэсэгт хуваагдана. Зүүн хүрээний дуганы туурь одоо төвийн байшингийн дунд орж мэдэгдэхгй болсон байна. Баруун дуганы туурь 3 том дуганы туурь 3-4 жижиг дуганы туурь мэдэгдэнэ. Шинэ дуганаас урд 25 м зайд 1995 онд босгосон байна.Их хужиртын хүрээний гол цогчэн дуган байсан дуганы өмнөх суварганы суурь дээр уг суваргыг шинэчлэн шинэ суварга барих ажлыг 1994 онд тус сумын уугуул Хөвсгөл аймгийн Цагаан-уул сумын нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ч.Аварзэд /одоо ХХАЯ-ны зөвлөх / санаачлан нутгийн ард түмний хандиваар босгожээ. Уг суварганы хуучин суурийн өндөр 1.70 см өндөр 5 үе хавтанг засварлан тэгшилж 4 талын ханыг өнгөлсөн дээд талын үеийн чулуун хавтанд олон эгнээ төвд үсгээр тарни бичиж сийлбэрлэн цохисон. Шинэчилсэн суварганы нийт өндөр 6м 20 см бөгөөд 1 талын өндөр 5 м орчим /4:5 = 20м /суварганы дээд хэсэгт гүнгэрваанд Будда-гийн баримал бий. Мөн 2 дахь үеийн дээд 4 талын ирмэгт заан,арслан,луу,хангарьд,зэргийг товойлгон дүрсэлсэн. 1938 онд Их Хужиртын хүрээг хааж лам нарыг нь Бор бургасны хүрээний орчим аваачиж цаазалсан гэдэг. Холбогдох эх сурвалж: 1.Ч.Банзрагч. Б. Сайнхүү. Монголын хүрээ хийдийн түүх. УБ.2004, 2.Ч. Банзрагч. Халхын Сайн Ноён хан аймгийн Далай Чойнхор Вангийн хошууны түүх. УБ. 2000 3. /Галт сумын иргэн өндөр настан Пэрэнлэйлүндэв гуайтай хийсэн ярилцлагаас 2007.06.02/ 4. М.Нямаа. Хөвсгөл аймгийн лавлах толь. УБ. 2001
Description of location :
The site is located in the place called Ikh Khujirtyn ekh, 45 km. south of Galt sum center. South of the site is Shanagyn davaa, west is Shavaryn davaa, north is Azargyn uul mountain and east is Khurdet mountain. Twenty meters sou of the site is a stupa. It was erected in 1994.
GPS coordinates :
North 48° 51’ East 100° 10’
Total site area:
Side1: У 15 Side2: Ө 10 Side3: У 24 Side4: Ө 20 Side5: Side6:
Revived temple on site :
Yes
Site status at the time of survey :
Ikh Khujirtyn khuree consisted of Baruun and Zuun Khuree. The ruins of Zuun khuree are not visible now. The ruins of Baruun khuree are visible.
Date of establishment of the monastery/temple :
In the 1840s
Date of closing and destroying the monastery :
Revival of the old monastery/temple:
Yes
Registration number of the revived temple:
ХӨГЛ 004
Founder's name and title (if known):
Name and title : Сумын ЗДТГ-ын хамт олон - Interview Number:
Name and title : Улсын заан С.Хүрэлбаатар - Interview Number:
Date of Revival:
Monks in Old Temple :
50-60 monks
Form Number :
ХӨГЛ 017
Survey Team :
Team E