Aryn khambyn khiid

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Aryn khambyn khiid,

Rinchen Number :
567

Rinchen Name :
Ar jargalant khiid

Type of Monastery/Temple:
Monastic City

Aimag where the temple is located:
Dornod

Sum where the temple is located:
Matad soum

Old Aimag Name :
Setsen Khan

Old Khoshuu Name :
Üizen beisiin khoshuu

Historical Summary (In Mongolian only):

Дорнод аймгийн Матад сумын Арын хамбын хийд Хуучнаар Сэцэн хан аймгийн Үйзэн бэйсийн хошуу, одоогийн Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт, тал хээрийн бүсэд, Хамбын овоо гэдэг газарт, сумын төвөөс баруун хойш 22 км-т Арын хамбын хийд буюу Ар Жаргалант хийд оршиж байжээ. Хийдийн зүүн хойно Жаргалант уул, баруун талд Дэл энгэр, урдаа Баруун Богд уул, хойноо Жаран тогоо нэртэй газартай. 1934-38 онд авсан Хүрээ хийдийн тухай судалгаанд Арын хамбын хийдийг 133 ламтай, Цогчэн, Манба дацантай, сүм, дуган 12, таван жастай, үүнээс , Адуу 3, үхэр 2, Хашаа 14, байшин 40, эсгий гэр 14-тэй бөгөөд 1937/ оны 12-р сард лам нарын өөрсдийн сайн дураар хийдээ хаасан хэмээн тэмдэглэгджээ. Арын Мэргэн хамбын тухай Г. Акимын Сэтгэлийн тахилгат уул буюу Хатгины ойллогын арван гурван овоонд өргөсөн арван гурван чулуу номд ийнхүү тэмдэглэгджээ. “Үүрд ордод” хэмээх хамба ламын сүм нь 150 ламтай байжээ. Цэнгүнжавын үед төвдөөс нэг том лам залж, үүнээс хойш тав тодорсон, дөрөвдэхь дүр нь Арын хамбын хийдийг өөрийнхөө хөрөнгөөр байгуулсан гэдэг. Дөрөвдэхь дүрийг жанч халахад тав дахь дүрийг тодруулах болжээ. Энэ тухай Дорнод аймгийн Матад сумын өндөр настан Бярманготов гуай ярихдаа ”Арын хамба анх Ядав гэдэг нэртэй байсан юм гэнэ лээ. 1907 онд төрсөн, манай ээжтэй чацуу. Эцэг нь Ишдамба гэдэг ядуу хүн, доголон цагаан морьтой, хоёр авгайтай хүн байсан юм гэнэ лээ. Арын хамбыг өлгийтэй байхад Ишдамба хамбын ээжийг гэрээсээ хөөгөөд явуулжээ. Хөөрхий бүсгүй хүүгээ арганд хийгээд үүрээд явж гэнэ.Тэгээд үдээс хойш хөдөө хүүхдээ хөхүүлээд амарч суугаад нэг харсан чинь Ишдамба нь доголон цагаан морьтойгоо өөр рүү нь тээр тэнд навсайлгаж ирж явах юм гэнэ.Энэ яаж яваа юм бол гээд хараад байж. Нөхөр нь морио гуядаад давхиад л байх юм гэнэ. Тэгээд морины гүйгүүт шахам мориноосоо буугаад л ”Усан нүдтэй цусан зүрхтэй аав нь хүүгээ таньсангүй” гээд орилчихож. “Юу болов” гээд хөөгдсөн эхнэр асуудаг юм биз дээ. “Миний хүүд одоо сунтаг буух ” гэж байна гээд авгай хүүхэд хоёроо доголон цагаан мориндоо сундлаад буцжээ. Ишдамбыг авгай хүүхдээ хөөж явуулсны дараахнаар Арын хамбын хийдээс Ядав хүүг Арын хамбаар тодруулах лам нар тэднийд ирж л дээ. Тэгээд Ишдамба санд мэнд авгай хүүхэд хоёрынхоо хойноос давхисан нь тэр юм билээ” гэсэн юм. Ингэж Арын хамбын 5-р дүр тодорсон байна. Ядав хүү Бадамчүүдэн гэдэг сахилын нэртэй болжээ. Арын хамбыг Гомбо бурханы хувилгаан гэдэг. Гомбо бурханы хувилгаан мөн үү, биш үү гэдгийг рид шидээр нь тодруулдаг юм гэнэ билээ. Арын хамба галзуу чоныг эрхлүүлж Гомбо бурханы хувилгаан гэдгээ харуулсан гэдэг домог бий. Холбогдох эх сурвалж -Дорнод аймгийн хураангуй түүх, А.Дамдинсүрэн, 2001 -Дөл сонин, 1996-9-19, Д.Намжил -Сэтгэлийн тахилгат уул буюу Хатгины ойллогын арван гурван овоонд өргөсөн арван гурван чулуу, Г. Аким, Улаанбаатар 2003

Description of location :
The site occupies steppe rangeland in an area called Khambiin Owoo. To the northeast of the site is a mountain, Jargalant, in the west is a valley named Del, in the south is a mountain Baruun Bogd Uul. At the back of the site is an area named Jaran Togoo. Khambiin Owoo and Jargalant are located 22 km. north of the sum centre.

GPS coordinates :
North 46° 57’  East 116°  49’

Total site area:
Side1: Side2: Side3: Side4: Side5: Side6:

Revived temple on site :
No

Site status at the time of survey :
The site has foundation remains ,and next to it is a stupa that was built in 2004. The stupa is watched over by a local herdsman’s family. There are 13 owoos near the site area.

Date of establishment of the monastery/temple :
1850s

Date of closing and destroying the monastery :

Revival of the old monastery/temple:
No

Founder's name and title (if known):

Date of Revival:

Monks in Old Temple :
150 monks
150 monks

Form Number :
ДОМТ 048

Survey Team :
Team F

Газрын зураг / Map

Site Plan

Site plan drawn by surveyors