Uuld Beisiin Khuree
Read in Mongolian
Name(s) of Temple :
Uuld Beisiin Khuree,
Tibetan name(s) Cyrillic (DOMM 2007):
Гандандэглин, Ооромбо
Tibetan name Wylie:
*dga' ldan bde gling?, *rims pa
Rinchen Number :
165
Rinchen Name :
Oorombyn dood khuree,Ulziit khiid, Gandandeglin, Khushuut sum
Type of Monastery/Temple:
Monastic School
Aimag where the temple is located:
Arkhangai
Sum where the temple is located:
Ölziit sum
Sub-district where the temple is located :
Center
Old Aimag Name :
Sain Noyon
Old Khoshuu Name :
Ööld beisiin khoshuu
Historical Summary (In Mongolian only):
Архангай аймаг Өлзийт сум, Өөлд бээсийн хүрээ / Ооромбын доод хүрээ/ Хуучин Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу нутаг одоогийн Архангай аймгийн Өлзийт сумын төв дахь Өөлд бээсийн хүрээ нь Төв Халхын нутагт буй Өөлд түмний шүтээн болсоор 200-аад жилийн нүүрийг үзэж 1937 оны үед мөхсөн байна. Өлзийт сумын хүн амын дийлэнх хнэсгийн Өөлд ястнууд эзэлдэг учир угсаатны зүйн хувьд энэ сумын хүн ам Төв Халхын бусад сум, орон нутаг, хүн ардаас онцлог ялгаатай юм. Өөлд бээсийн хүрээг анх 1797 онд одоогийн Бодонт багийн Олст ууланд шавыг нь тавьжээ. Энд 13 жимл болоод 1810 онд нутгийн тахилгат уул Норжинчимбо уулын дунд эх Рашааны баруун зүүн салааны бэлчир дээр Өөлдийн өвгөн хүрээ нэртэйгээр шилжүүлэн байрлуулжээ.Тэнд мөн 33 жил болоод 1843 оны үед нүүхдээ хоёр хэсэг болон салж нэг хэсэг нь Ооромбын дээд хүрээ нэртэйгээр одоогийн Өгийнуур сумын нутаг Баясгалант уулын энгэрт суурьшсан бол үндсэн хэсэг болох Өөлд бээсийн хүрээ Ооромбын доод хүрээ нэрийг давхар авч одоогийн байгаа Орхон голын хойд эрэг Өлзийт сумын төв байгаа газарт суурьшсан байна. Өөлд бээсийн хүрээ нь 1843-1937 оныг хүртэл идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан хамгийн оргил үе нь ажээ. Энэ хийд Гомбо сахиустай, Жигжид бурхантай, Алтанзуу шүтээнтэй ажээ. Анх Алтанзуу шүтээнийг Төр байх хааны хүсэлтээр Далай лам бүтээж баг цэргээр хамгаалуулан 13\640-1650 оны үед Монголд авчирсан гэдэг. Энэ бурхан үе үеийн Өөлд түмний шүтээн байж байгаад 1930-аад оны эхээр бурхан шашны хувьд цөвүүн цаг ирэхэд алга болжээ. Үе үеийн Өөлдүүд Халхчууд бурхан багш минь, гончиг сүмэн минь хэмээн уулга алдан залбирдгийн нэгэн адил Өөлдүүд ээ Алтанзуу минь хэмээн сүсэглэн залбирдаг байна. 20-р зууны эхэн үеэр Өөлд бээсийн хүрээ нь 13 дугантай, 3 жастай, сүм дуган нь Түвд, Монгол хосолсон хэв загвараар баригдсан 200 гаруй ламтай хүрээ байжээ. Өөлд бээсийн хүрээг анх үүсэн байгуулагдсан тухай үндэсниий төв архивын фондод “…Өөлд Бишрэлт засаг хошууны бэйс Бадамгаравын хошууны нутагт язгуураас догшин ноён хутагт Хар хулын угсаанаас салбарласан үр, Дэнзэн Равдангийн бие харъяат хошууг авч Чин улсын Энх Амгалангийн дөчиннэгдүгээр /1702/ онп тулгар дагаар ороход Чогчин, Чойр, Жүд, Манба дөрвөн зүйлийн хурал сургуулийг эрхэмлэн хуруулж, үе улиран гэр дуганаар нүүдэллэн явсаар Төр Гэрэлтийн хоринтавдугаар онд /1845/ бэйс Чагдаржалын үед Орхон голын хойт захад Байшир уулын өвөрт Хашаатын дэнж хэмээх газар тус бүр дуган байгуулан Дээдийн түмэн өлзий бататгах , шашин дэлгэрч төр батдах хамаг амьтан амар жаргалыг эдлэхийн чин үнэн санаагаар үе улиран шүтэж дэлгэрүүлсээр буй..” хэмээсэн эх бичмэл баримт хадгалагдаж байна. Өөлд бээсийн хүрээ нь 108 баг бүхий цам гардаг, цамын багийг хадгалдаг тусгай байшинтай, зуны эхэн сард майдар эргэдэг , майдар эргэж дуусаад лам нар нь нүгнээ сахидаг, намрын дунд сард хайлан хурдаг, өвлийн адаг сард сор залах зэрэг шашин номын зан үйлийг тогтоосон дэг жаягийн дагуу явуулдаг байв. Хайланг 45 хоног хурдаг байсан ба үүнд гэлэнгээс дээш сахилтай 60 гаруй лам хувраг хурж байсан гэдэг. 1937 оны эхээр энэ хүрээнээс 50 гаруй лам хувраг баривчлагдан бусад лам нарыг нь хүчээр хар болгон тарааснаас хүрээ хийд эзгүйрч хаагджээ. Харин Өөлд бээсийн хүрээ нь бусад сүм хийдүүдтэй харьцуулахад сүм дуган дацангуудын барилга байгууламж нь харьцангуй бүрэн бүтэн үлдсэн байдаг. Одоо Өлзийт сумын төв дээр цогчин, жүд, сахиусын дуганууд нь үндсэндээ бүтнээрээ байж байна. 1940-1990-ээд оныг хүртэл давхар оройтой цогчин дуганд сумын ХБА-ийн түүхий эдийн агуулах, жүдийн дуганд хүнсний скалад, цамын байшинд дэлгүүр, өлөнгийн цех, маналын дуганд сүү тосны завод байрлан үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Үүнээс үзвэл тус хүрээний сүм дуган үндсэндээ саяхныг болтол бүгд бүрэн бүтнээрээ байжээ. Дээрх баримтуудаас үзэхэд Өөлд бээсийн хүрээ нь Баруун Монголын Өөлд түмнээс Ар Халхад шарын шашныг дэлгэрүүлэхэд үнэтэй хувь нэмрийг оруулж байсныг гэрчилсэн Төв Халхын нутаг дахь Өөлд ястны үеийн үед шүтэж ирсэн шүтээн хүрээ хийд байжээ. Энэхүү 200-аад жилийн түүхтэй хүрээний туурин дээр шинэ цагийн Алтанзуу хийд байгуулагдан үйл жаиллагаагаа явуулж байна. Өөлд бээсийн хүрээний үлдсэн сүм дуганыг сэргээн засварлах түүх, угсаатны зүй буддын соёл судлаачдын болон энгийн сонирхогчид, сүсэгтэн олны эргэл мөргөлийн газар болгох үүднээс тус сумын төр захиргаа олон нийтийн байгууллагууд сүсэгтэн олон идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж Монгол улсын ерөнххийлөгч асан Н. Багабанди, одоогийн Монгол улсын ерөнхийлөгч Н. Энхбаяр нарт тус бүр хүсэлт гаргаж байсан ба Соёлын өвийн сангийн захирал Бямбажавыг нутагтаа урьж ирүүлэн Өөлд бээсийн хүрээний үлдсэн барилга байгууламжуудтай танилцуулан бүр Улаанбаатар хотын Цагаан сүлд компанийн мэргэжилтнүүдийг газар дээр нь ажиллуулж уг хүрээний байшин барилгыг сэргээн засварлахад 320 орчим сая төгрөг шаардлагатай гэсэн төсөв тооцоог хүртэл гаргуулсан байна. Өлзийт сум нь мянганы замын босоо тэнхлэг, Улаанбаатар Мөрөнгийн чиглэлийн зам дайрч өнгөрдөг, аялал жуулчлалын нэг томоохон маршрут болох Улаанбаатар-Өгийнуурын чиглэлийн зам мөн дайрдаг, сумын төвөөс урдуур хорь гаруй км-ын цаана Улаанбаатар Хархорины чиглэлийн авто зам сумын нутгаар өнгөрдөг зэрэг болон эрчим хүч холбоо харилцаа авто замын найдвартай сүлжээнд холбогдсон байдаг нь олон талын ач холбогдолтой ажээ. Холбогдох эх сурвалж: 1. Өлзийт сумын ИТХТ-ын дарга Дамдинжавын ярилцлагаас /2007.07.24/ 2. Ч. Банзрагч, Б. Сайнхүү “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004 3. Б. Дамдинжав. “ Өлзийт сумын түүхэн товчоо” УБ 2003
Description of location :
It is located in the forest and steppe zone. The site is to the west of the Orkhon river which streams on the east side of a road which travels Ulaanbaatar – Khairkhan Sum – Erdenemandal route. In about 1 km southwest of the river is located Children’s ovoo, in 2.5 km southeast is Khurenmanldal and to the west in about 21 km is located sacred Norjinchinbuu.
GPS coordinates :
North 48° 05’ East 102° 33’
Total site area:
Side1: Side2: Side3: Side4: Side5: Side6:
Revived temple on site :
Yes
Site status at the time of survey :
The temple construction is 80% intact. Three temples: Judiin Dugan, Choiriin Dugan and Tsamiin Dugan
roof and walls are broken.
Date of establishment of the monastery/temple :
In 1797, in the Ögii Nuur sum area
1843 present site
Date of closing and destroying the monastery :
Revival of the old monastery/temple:
Yes
Registration number of the revived temple:
АРӨЗ 017
Founder's name and title (if known):
Name and title : V.Chimedbazar /lam/ - Interview Number:
Name and title : M.Bat-Orshikh /khamba lam/ - Interview Number:
Name and title : Damdinjav - Interview Number:
Date of Revival:
Monks in Old Temple :
about 300
Notes :
The initial foundation was laid by Oorombiin Gegen. (Details regarding the monastery's relocation are already available on the website)
Form Number :
АРӨЗ 070
Survey Team :
Team E
