Сайн хааны хүрээ

Read in English

Сүм хийдийн нэр :
Сайн хааны хүрээ,Хөгшин хийд,Хан хөгшиний хүрээ,Уянгын хүрээ,Гандан сэмплэн,Сайн ноёны хүрээ,

Ринчений зураг дах дугаар :
820

Ринчений жагсаалт дах нэр :
Сайн хааны хүрээ /Хан хөгшний хүрээ, Уянгын хүрээ/

Сүм хийдийн төрөл :
дацан

Байрлах аймаг :
Өвөрхангай

Сум :
Уянга сумын төв

Аймгийн хуучин нэр :
Сайн ноён

Товч түүх :


Өвөрхангай аймаг Уянга сум Уянгын хүрээ “Сайн ноёны хошуу хүрээ”/Хан хөгшиний хүрээ/ Сайн ноёны хошууны ард олны дунд шарын шашин дэлгэрч эхэлсэн 1660-аад оны үеэс анхны дуган сүмүүд баригдаж эхэлжээ.Тодоруулбал 1662 онд тус хошуунд сүм дуган байгуулж шашны цаг үеийн хурал хурдаг болов.1681 онд Онгийн хүрээ,одоогийн Уянга сумын төв түүний ойролцоо Ханичин Чойгилын гэгээний гурван дацанг тус тус байгуулжээ.Анх энэ хошуу нутагт буддын шашны сүм дуган байгуулсан тухай улсын гөв архивийн баримтанд “…Энх амгалангийн 29-р /1690/онд засаг ван Шамбын үед Ханчин Чойгэлийн гэгээн Лувсанданзанжанцан бээр Дайчуудын зэрэг хурал сургууль үүсгэн сүм жас байгуулан “Ганданжанчивлин” дацан хэмээжээ.Мөн/1690/ онд засаг ван Шамба,ХанчинЧойгэлийн гэгээн Лувсанданзанжанцан нар Сундуй,Жигжид,Аюуш,Махгал зэрэг арван догшид тэргүүтэн хурах сургуулийн сүм жас байгуулан “Ганданлэгшидлин”дацан хэмээжээ.Найралт төвийн 2-р /1724/онд Сайн ноён Засаг хошой чин ван Дэчинжав,Банчинбалбарын гэгээнтнээр Лхам,Бэгз тэргүүтнийг үүсгүүлж “Ганданшаддублин” дацан хэмээжээ.Найралт төвийн 10-р /1732/онд мөн засаг ван Дэчинжавын үед хоёрдугаар гэгээн Банчинбалбар харьяаг хошууны зүүн сумын Банижавын гэрт хувилсан учир Богд гэгээнтэн сайшааж Нандин Лхам бурхан цан нэг хос шагнаж Ганданшагиллин дацанг цүглэж байгуулсугай хэмээсний учир лхам,шалын зэрэг хурал цүглэжээ,Тэнгэрийн тэтгэсний 55-р /1790/онд засаг ван Цэдэнжав,тойн бандид лам Доржжигжид нар Дэмчиг,Шалын,Бэгз тэргүүтний сүм цүглэж жас сан байгуулан “Гандангэмпиллин”хэмээн нэрлэжээ.Үүнээс хойш 1819 онд засаг ван Цэрэндоржийн үед Цанид дацан,1824 онд Хайлансожин,маань мэгзэмийн бүтээл,чоймпоролмоломын зэрэг хурал сургуульцүглүүлж сүм жас байгуулсан учир “Гандантэгчилэн”дацан хэмээжээ.1835 онд Гүнрэг,Минтүв,Жамсран тэргүүтэн цүглүүлж сүм жас байгуулан “Гандандаржаалин” дацан хэмээжээ.1840 онд засаг ван Цэрэндорж,Гүнбүм хийдийн ханбо Галсанданзанжамц болон харьяа хошууны Ёнзон Дамцагдорж нар хамтран Ламын чодов,Махгалын дордог зэрэг хурал сургууль цүглэж сүм жас байгуулан “Ганданшадубдаржаалин” дацан гэж нэрлэжээ.Түгээмэл Элбэгтийн 10-р/1860/ онд засаг ван Дамчой,хошууны ханбо Галсан Иш нар Манба хурлын сургууль байгуулж “Ганданшангадаржаалин”дацан хэмээжээ...”гэсэн гар бичмэлүүд хадгалагдаж байна./МУҮТА.ФА-3,д-1,хн-121/ Ийнхүү дээрх сүм жасууд нь сайн ноёны хошууны хүрээ хийдийн үндсэн эх үүсвэр ньболсон байна..Түүгээр эх суурь нь тавигдсан Сайн ноёны хошууны сум хамжлагын жижиг хурал жасууд нэгдэж 1820 онд байгуулсан Сайн ноёны хошууны хүрээ төвлөн өргөжжээ.Хошууны хүрээнд шавилан суугчид ба бусад хүн амын тоо нэмэгдэн олшров.Дуган сүм нэмж байгуулагдахын хирээр Сайн ноёны хошуу хүрээ нь /Хан хөгшний хошуу/ монголын 900 гаруй сүм хийдийн 100 гаруй томоохон Хүрээний нэг нь байжээ.Дорно дахины уран барилгын төгс, төгөлдөр хийц, монгол үндэсний гар урлалын гайхамшиг, хээ угалзын өнгө хослолын цогцол болсон том жижиг 30 шахам дуган, 1000 гаруй лам хувраг шавилан сууж буддагийн ёсны бясалгал үйлдсээр ХХ зууны 30-аад он хүрчээ.1937 оны байдлаар тус хүрээнд 1231 лам бүртгэгдэж байснаас байнга шавилан суудаг 1103 байжээ.Тус хүрээнд Чогчин, Чойрын, Гол сумын, Баруун сумын, Зүүн сумын, Гэмплэн, Ганжуурын Жанчивлин, Ламрин, Жүд, Дуйнхорын, Мамбын, Мянган бурхны, сувраганы зэрэг 14 том дуган, бага баруун, махгал, Дамжин, Гүн-аа, Ядам, Говийн лха, Жимплэнгийн Лхаган, Дархийн илэхэт, Лаврийн, Намжирам, Намсрайн зэрэг 11 жижиг дуганууд байснаас гадна гэр хэлбэрийн дуганууд хэд хэд байжээ.Дугануудын дотроос Чойрын дуган, Чогчин дуган, баруун сумын дуганууд их том хоёр давхар байжээ.Тухайлбал Чойрын дуган 1000 гаруй лам нар хурал хурах суудалтай байжээ.Монголын хүрээ хийдийн гайхамшигуудын нэг есөн эрдэнийн ганжуур тус хүрээнд гурав байхад, Чогчин дуганд үзүүр тохой хэмжээтэй нэг ижил мянган бурхан залаастай байв. 19-р зууны сүүлч 20-р зууны эхээр гус хүрээнд хувилгаан лам Довчин содном,гачин лам Ишдорж нарын мяндагтнууд сууж байв.1926 онд дуган сүмүүдээс гадна том жижиг модон байшин нилээд байсны 80% нь хүрээ жасых,20 орчим хувь нь ардуудынх байв. Сүм дуган нь мод,тоосгоор барьсан заримынх нь дээвэр ногоон паалан дээвэртэй байжээ. Уянгын хүрээний дацан бүр өөр өөрийн шүтээнтэй байсан ба жишээ нь Баруун дацан Улаан сахиус, Чойр дацан Ногоон дарь эх шүтэх жишээтэй байв.Жанчивлин дацан Махгал шүтнэ. Хүрээний их хамбаас гадна зөвхөн Чойр дацан л хамбатай, бусад дацангуудыг ловон лам тэргүүлнэ.Зуны адаг сарын шинийн 8-нд Майдар эргэнэ. Майдар эргэхийн өмнө108 цам гарна.Майдар эргэж дуусаад Хайлан хурна. Хайланд 200 шахам лам хурна. Өвлийн адаг сарын 29-нд сор залж байжээ.Тус хүрээнд гавжийн болон маарамбын дамжаа барьж олон гавьж,эрдэм чадалгай маарамба нар сууж байв.Уянгын хүрээ нь монгол үндэсний гар урлалын эртний уламжлалтай,нэрт урчууд дархчууд олонтой байв.Энд Жамъянчоймбол,Содномдорж,Галсаннасан нарын зэрэг урчуудыг нэрлэж болно. Хүрээний жасууд ихээхэн бэхжиж 1918 оны байдлаар 10000 орчим мал тоологдож байв.19-р зууны дунд үеэс малгүй ядуу ард иргэд хүрээ,жасын хар бор ажлыг хийж хүрээ хийдийг дагаж суурьшснаар ийм өрхийн тоо Уянгын хүрээнд 300 орчимд хүрсэн байв. Уянгын хүрээний тоиоохон лам нарыг 1937 оны өвөл хувьсгалын эсэргүү нэрээр хилсээр баривчлан хүрээ хийдийг хааж монголын уран барилга соёлын ховор дурсгал болох сүм хийд бурхан тахилыг шатаан устгажээ. Тайлбар: а.Шамба- 1689-1707 онд хошууг захирсан ноён. б.Ханчин Чойгэлийн гэгээн-Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцан./1639-1702/ Монголын алдарт эмч зурхайч. в.Засаг хошой чин ван Дэчинжав.-1733-1771 онд хошуу захирсан ноён. г.Банчинбалбарын гэгээнтэн-Ламын гэгээний 2 дахь хувилгаан. /1703-1788/ д.Засаг ван Цэдэнжав. 1766-1792 онд хошууг захирсан ноён. е.Гүмбүм хийд-Төвдийн 6 их хийдийн нэг.Хөх нуурын зүүн биед байх Шинин хотын ойролцоо байсан хийд. ё.Ханбо Галсанданзанжамц-Уянгын хийдэд Төвдийн Гүмбүмээс урилгаар ирж сууж байсан лам. ж.Ёнзон Дамцагдорж-Барь лам.Онгийн хийдэд сууж байсан. з.ХанбоГалсанИш-Уянгын хүрээний тэргүүн лам асан.Намтар тодорхойгүй. и.Засаг ван Дамчой-1853-1869 онд харьяат хошууг захирчээ. Холбогдох эх сурвалж: 1.Үндэсний төв архивийн фонд Д-1,ХН-121 2.Ч.Банзрагч.Б.Сайнхүү.”Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ,2004. 3.С.Ичинноров.ХанХөгшин уулын хошуу,Уянга сумын хураангуй түүх. УБ,2007. 4.Арвайхээр сумын харьяат өндөр настан 89 настай Шагдарын…………….. гуайтай хийсэн ярилцлагаас. /2007.06.03./ 5.Уянга сумын иргэн өндөр настан 99 настай Цэдэндорж гуайтай хийсэн ярилцлагаас./2007:06:11/

Байршлын тайлбар :
Одоогийн Уянга сумын төвд туурь нь бий. Эргэн тойронд Баруун Жаргалант уул, Урт Бөржүүт уул, Бат хаан уул болон Онгийн гол байна.

GPS хаяг :
North 46° 27’  East 102°  17’

Нийт газрын хэмжээ :
Side1: У400 Side2: Ө200 Side3: Side4: Side5: Side6:

Сүм хэвээрээ үлдсэн :
Yes

Судалгаа явуулах үеийн байдал :
Stone foundations of large temples, other buildings and stupas are visible throughout the new city. On of the foundations of the Old Manba datsan and Nanslan dugan, new temples were established.

Сүм хийд байгуулагдсан он :
1700
1666

Сүм хийд хаагдсан, нураагдсан он :
Огноо хаагдсан: - Ярилцлагын дугаар:
Огноо нураагдсан:: 1937 - Ярилцлагын дугаар:А 17

тухайн газар шинэ сүм дугана баригдсан :
Yes

New monastery/temple register number :
ӨХУЯ 028, ӨХУЯ 029

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Дашзэгвэ - Ярилцлагын дугаар: А 16
Нэр, цол хэргэм : Өлзийбадрах - Ярилцлагын дугаар: А16
Нэр, цол хэргэм : Бат-Уул - Ярилцлагын дугаар: А16
Нэр, цол хэргэм : Дондов - Ярилцлагын дугаар: А 16
Нэр, цол хэргэм : Цэдэнжамцан - Ярилцлагын дугаар: А16
Нэр, цол хэргэм : Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцан - Ярилцлагын дугаар: Өвөрхангай аймгийн толь
Нэр, цол хэргэм : Засаг ноён Шамба - Ярилцлагын дугаар: Өвөрхангай аймгийн толь
Нэр, цол хэргэм : Төгс - Ярилцлагын дугаар: А 16

Date of Reviving:
Year : 1990 ӨХУЯ 028 - Number of recorded interview: А 16
Year : 2006 ӨХУЯ 029 - Number of recorded interview: А 15

хуучин хийдийн лам нар
3000

Тэмдэглэл :
For more information see ӨХУЯ 027 AM.pdf

Хүснэгтийн дугаар :
ӨХУЯ 027

судалгааны баг :
Team: Д

Мөнхнямын Мэнддаваа


Аман түүх

Шагдар


Аман түүх

Сономдагвын Төгс


Аман түүх

Цэдэндорж


Аман түүх

Газрын зураг :

Additional Material / Нэмэлт материал

ӨХУЯ 027

Архивын зургууд :

Байршилын зураг

Site plan drawn by surveyors Site plan drawn by surveyors