Sangiin dalai khiid
Read in Mongolian
Name(s) of Temple :
Sangiin dalai khiid,Dashichionkhordambadarjaalin khiid,
Tibetan name(s) Cyrillic (DOMM 2007):
Дашичойнхордамбадаржаалин
Tibetan name Wylie:
*bkra shis chos 'khor bstan pa dar rgyas gling
Rinchen Number :
793
Rinchen Name :
Sangiin dalai khiid
Type of Monastery/Temple:
Monastry
Aimag where the temple is located:
Ömnögovi
Sum where the temple is located:
Nomgon sym
Old Aimag Name :
Tusheet Khan
Old Khoshuu Name :
Govi Tüshee günii khoshuu
Historical Summary (In Mongolian only):
Өмнөговь аймаг Номгон сум. Сангийн далайн хийд Хуучин Түшээт хан аймгийн Түшээ гүний хошуу одоогийн Өмнөговь аймгийн Номгон сумын төвийн өмнө байх Сангийн далай хэмээх задгай усны дэргэд энэ хийд оршиж байжээ.Баруун талд нь Мандал айрхан хэмээх тахилгат овоо бий.Мөн баруун хойно нь Морьт овоо, Дун овоо хэмээх 2 жижиг овоотой.Сангийн далай хэмээх энэ газар хурлын дуган байгуулсан тухай түүхийн архивт “...Энх Амгалангийн дөчиндолоодугаар /1708/ онд Засаг Ваанчигийн үед Сангийн далай хэмээх газар сүм суварга байгуулж Аюуш, Дүйнхор тэргүүтэн олон зүйлийн хурал номын сургууль дэлгэрүүлэхэд Чин Улсын хаанаас “Шашныг хөгжүүлэгч сүм” хэмээн нэр шагнав...” хэмээсэн баримт байна.Тус хийд нь Цогчин, сахиусын, Майдрын, Гүнрэгийн 4 дугантай Жүдийн, Дүйнхорийн 2 дацантай Гомбын сүм гэж жижиг сүм мөн ном хэвлэх бархантай, олон тооны том жижиг маанийн хүрднүүд, хойд талдаа 8 суваргатай байжээ.Энэ хийд нь Улаан Жамсран сахиустай 150-170 орчим лам сууж хурдаг.Томоохон лам нараас Билэгт хувилгаан /Өршөө лам/ Гомбо аграмба, Хамир зурхайч, Чимэд зурхайч, Наваанлувсан зурхайч, Чинзэй унзад, Наваан гэсгүй, Дамбий даа лам зэрэг хүмүүс байжээ.Цам гарах, Майдар эргэх, Сор залах, Хайлан хурах, Нүгнээ сахих зэрэг шашны хурал номын зан үйлийг тогтсон дэг жаягийн дагуу хийдэг байна.Ер нь энэ хийдийн хурал зан үйлийн дэг жаягийг Богдын хүрээний дэгтэй гэлцдэг байжээ.100 орчим баг бүхий Цам гарах бөгөөд Мандал хайрханы савдаг гэж эх сахал үс, дуулга болсон эрэгтэй хүн, Сангийн далайн Задгай усны савдаг гэж дун цагаан царайтай эмэгтэй хүн гардаг байжээ.Мандал хайрхан овоог зуны эхэн сард тахих бөгөөд хийдээс лам нар тэмээнд шүтээнээ ачиж яваад Мандал хайрханы наад ингэрт буудаллаж, майхнаа шааж, хурал хурж, идээ будаа өргөж овоогоо тахичихаад бууж Дун овооны баруун хойно ирж наадам хийдэг байжээ.Урагшаа Эхэн загийн хийд, Улаан эргийн хурал хойшоо Балгасны хийд зэрэг хурлын газруудтай холбоотой байсан бололтой.Сангийн далайн хийд нь 1936 онд хаагдсан бөгөөд хаагдахын өмнө аймгаас ДЯЯ-ны төлөөлөгч ирж хил хязгаар түгшүүртэй байгаа учир 5 хоногийн дотор хойшоо яаралтай нүү гэж шаардсаны дагуу лам хуврагууд сүм дуган бурхан тахилаа орхиод тал тал тийшээ нүүжээ.Гэтэл удалгүй хэд хоногийн дараа эзэнгүй хоцорсон сүм дуганд нь хилийн цэргийн 8-дугаар отряд ирж байрласан байна.Ингээд сүм дуган түүний доторх бурхан тахил ном судар устгагдан үгүй болжээ.Сангийн далайн хийдийн Цогчин дуганы номын нэр нь “Дашчойнхордамбадаржаалин” хэмээх нэртэй байжээ. Холбогдох эх сурвалж: 1.Монгол улсын үндэсний төв архив ФА3, д-1 , хн-1011 2.Номгон сумын иргэн Сангийн Далай хийдэд шавилж байсан өндөр настан Лутын Норов гуайтай хийсэн ярилцлагаас /2007.06.12/
Description of location :
The site is located at the centre of Nomgon sum, which is behind Sangiin Dalai. Sangiin dalai is on the back side of Kharkh Mountain. On the south side of the site is the Rashaan us well and sacred Mandal Ovoo mountain is surrounds the site.
GPS coordinates :
North 42° 14’ East 105° 11’
Total site area:
Side1: 150 Side2: 150 Side3: 150 Side4: 150 Side5: Side6:
Revived temple on site :
Yes
Site status at the time of survey :
6 temples with the surrounding fence remain at the site, including the base of the main temple. Restoration work started in 2004 and is almost complete (2007). In August 25th of 2007 the re-opening will take place coinciding with the 300th anniversary. The temples were built with beautiful blue bricks.
There are some domestic houses and office buildings outside the outer fence of the site.
Date of establishment of the monastery/temple :
Unknown
It has been 300 years now
1707
Date of closing and destroying the monastery :
Revival of the old monastery/temple:
Yes
Registration number of the revived temple:
ӨГНМ 031
Founder's name and title (if known):
Name and title : Parliament member Ch.Oyuunbaatar - Interview Number: 002
Name and title : Nomgon sumyn ITKH-yn darga Ts.Sodnom - Interview Number: 002
Name and title : Sum khiid sergeekh tusliin darga Yan - Interview Number: 002
Date of Revival:
Monks in Old Temple :
not clear
not clear
Form Number :
ӨГНМ 029
Survey Team :
Team E
Лутын Норов
Oral History :
