Хатгал харуулын дуган

Read in English

Сүм хийдийн нэр :
Хатгал харуулын дуган,/Дэчиндаржаалин сүм /,

Ринчений зураг дах дугаар :
104

Ринчений жагсаалт дах нэр :
Хатгалын хурал

Сүм хийдийн төрөл :
хийд

Байрлах аймаг :
Хөвсгөл

Сум :
Алаг-эрдэнэ сум 2-р баг Адууны ам хэмээх газар

Аймгийн хуучин нэр :
Засагт хан

Сумын хуучин нэр :
Ахай бэйсийн хошууны Наран отог

Товч түүх :


Хөвсгөл аймаг Ар булаг сум. Хатгал харуулын дуган “Дэчиндаржалин” сүм. Хөвсгөл аймгийн Ар булаг сумын төвөөс зүүн хойш 38 км-т 2-р багийн нутаг Эгийн голын зүүн эрэг Баянхайрхан уулын өмнөд талд Адууны ам хэмээх өрөгн ам бий. Энэ амны эхэнд Урианхайн хязгаарын Хатгал харуулын дуган хэмээх 2 дуган байжээ.1880-аад оны үед байгуулагдсан энэ дуганыг Луузанловон гэдэг хүн тэргүүлж байжээ.Энэ дуган нь хязгаар нутгийн сүсэгтэн олон хөөцөлдөх харуулын дугануудын нэг байсан бололтой.ТЕГ-ын архивт “...Хатгал боом харуулын Дэчиндаржаалин сүмд Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор ван Цэдэнсодном, Үйзэн гүн Баточир,Сэцэн чин ван Наянт, Мэргэн гүн Мөнх очир, Зоригт гүн Гончигчойжин, Эетэй гүн Даянжалбуу, Ахай Бэйс Цэрэндорж нарын хошуудаас суусан лам 99 буй.Харьяат жасын эх цаас 251, даалимба 11, нимгэн цай 30, адуу 62, хонь 264, сарлаг үхэр 71 болно...” гэсэн баримт байна./ТЕГ-ын архив.ФА.-180. д-1. х-1, 2/ Эдгээр мэдээллүүдээс үзвэл Дэчиндаржаалин сүм нь 1-2 дугантай цөөвтөр ламтай боловч байнгын хуралтай байдаг тэр үеийн хязгаар харуул нутгуудад нийтлэг байсан сүм дугануудын нэг бололтой.Уг дуганы хурал номын үйл ажиллагаа 1937 оны зун хаагдаад дахин сэргээгүй байна. Холбогдох эх сурвалж: 1.Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү. “Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ.2004, 2.Д.Сэнгэбазар “Уулын эх Алаг Эрдэнэ” УБ.2005, 3.Арбулаг сумын ЗДТГ-ын дарга Сэнгэбазартай хийсэн ярилцлагаас /2007.06.10/

Байршлын тайлбар :
Алаг-эрдэнэ сумын төвөөс зүүн хойш 38 км-т 2-р багийн нутагт Адууны ам хэмээх газар бий. Өндөр уулын бүсэд Эгийн голын зүүн эрэгт, Баянхайрхан уулын өвөр хормойд, зүүн талд Адууны ам хэмээх өргөн аманд байна./5 дуган гэрийн бууриуд/

GPS хаяг :
North 49° 11’  East 100°  08’

Сүм хэвээрээ үлдсэн :
No

Судалгаа явуулах үеийн байдал :
Дуганы туурь сайн мэдэгдэхгүй. Газрын хөрснөөс дээш 3-4 см өргөгдсөн шороон далангаар туурийн хэмжээг тодорхойлж байна.

Сүм хийд байгуулагдсан он :
1889

Сүм хийд хаагдсан, нураагдсан он :
Огноо хаагдсан: 1937 - Ярилцлагын дугаар:001
Огноо нураагдсан:: 1938 - Ярилцлагын дугаар:001

тухайн газар шинэ сүм дугана баригдсан :
Yes

New monastery/temple register number :
ХӨХТ 011

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Луузан ловон - Ярилцлагын дугаар: 001
Нэр, цол хэргэм : А.Амараа / Хөвсгөл аймаг, Хатгал сум, тус хийдийн лам / - Ярилцлагын дугаар:

Date of Reviving:
Year : 2003 оны 09 сарын 15 нд - Number of recorded interview:

хуучин хийдийн лам нар
90-100 лам

Тэмдэглэл :
1. "1917 оны архивын баримтанд Сайн ноён хан аймгийн Далай ам гэдэг газар модон дуган барьж 50 орчим лам хуврагатай хурал ном хурах болсон тул 8-р Богд Жавзандамбаас "Дэчиндаржаалин" сүм гэдэг нэр авсан". "Алаг-эрдэнэ сумын түүхийн хураангуй 1-р боть" УБ 2006 он, 11-р тал 10. "Хатгал харуулын дуган анх 1889 онд Мухарын давааны Дуганы нүүр хэмээх газар байгуулагдаж эсгий гэртэй хэдэн жилийн нүүр үзээд 1902 оны бар жил Эгийн голын зүүн дэнжид Адууны аманд бууриа сэлгэжээ". /дээрхи номны 11-р тал/ Харъяа жасад эх цаас 251, даалимба 11 толгой, нимгэн цай 30, адуу 62, хонь 264, сарлаг 71 болно гэжээ. /1912 оны баримт / БХМУ-ын үед нутгийн олны дунд Ууваа гүн гэж алдаршсан харуулын занги Г.Цэвээндорж өөрийн хөрөнгөөр 16 бурхан ,олон тооны судар ном, тахил таваг, бүрээ бишгүүр, цамын хувцас, бэлтгэн өгч уг дуганд Гомбо, Цамба, Цагаан өвгөн, Дамдинчойжоо, Буга согоо гэх мэт хэд хэдэн цамын дүр гарч Майдар эргэж байв.

Хүснэгтийн дугаар :
ХӨАЭ 044

судалгааны баг :
Team: Г

Сэнгэбазар


Аман түүх

Газрын зураг :

Байршилын зураг

Site plan drawn by surveyors