Dambadarjaalin

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Dambadarjaalin,Ugtaal sangiin dalai khiid,Sangiin dalai khiid,

Rinchen Number :
706

Rinchen Name :
Sangiin dalai khiid

Type of Temple :
Monastic City

Aimag Temple located in :
Dundgovi

Sum Temple located in :
Erdene dalai soum

Old Aimag Name :
Tusheet Khan

Old Sum Name :
Tushee gunii khoshuu

Precis History(In Mongolian only):


Дундговь аймаг Эрдэнэдалай сум, Сангийн далай хийд, Угтаал Сангийн далай Дамбадаржаалин Угтаал сангийн далай хийд үүсэн байгуулагдсан түрүү үеийн түүхийн тухай холбогдох зарим эх сурвалжуудад зөрүүтэй мэдээ мэдээлэл байдаг ажээ. Жишээ нь, судлаач Ч.Банзрагч, Б. Сайнхүү нарын эмхэтгэн хэвлүүлсэн Монголын хүрээ хийдийн түүх /УБ 2004/ номонд “...Энх Амгалангийн дөчиндолоодугаар / 1708 / онд Засаг, Ванчигийн үед Сангийн далай хэмээх газар сүм суварга байгуулж Аюуш, дүйнхор тэргүүтэн олон зүйлийн хурал номын сургууль дэлгэрүүлэхэд Чин улсын хаанаас “Шашныг хөгшжүүлэгч сүм” хэмээн нэр шагнав...” гэжээ.Мөн номын 47-р талд “...Түгэмэл Элбэгтийн гуравдугаар онд /1853/ Засаг Улсын түшээ гүн Балдоржийн үед сүм суварга хэд хэдийг байгуулсны дараа Чогчин, Яр- Хайлан, Сандуй, Дэмчиг, Жигжид, дүйнхор, Гүнриг, Ядам, Ерөөл, магтаал хуруулж байснаар засаг хошой чин ван Чагдаржавын үед арванзургаан жангийн сүм байгуулж Богд Жибзундамба хутагтаас “ Шашныг дэлгэрүүлэгч нэр шагнуулжээ. Сандуй, Дүйнхор тэргүүтэн олон зүйлийн хурал ном дэлгэрүүлж буй гэжээ.Өөр нэг баримтад: Түшээт Жюн вангийн хошууны нутаг Сангийн далай хэмээх газар байгуулсан сүм болбоос Богд гэгээний ёнзон авсан манай хошууны Номч билэгт эрдэнэ мэргэн Ханбо Дамцагдорж, одоо үеийн хувилгаан Агваанлувсанчоймболын эцэг Додий одоо албат хүч хамтран сүм суварга байгуулсан нь бүгд найман тоонд хүрсэн бөгөөд 200 лам нар сууж зүйл зүйлийн хурал хурж Дээдийн түмэн Өлзийн ном уншиж буй...” хэмээн бичсэн байна.Тэгвэл 1999 онд археологич, түүхчид судлаачид манай нэрт эрдэмтдийн хамтран бүтээсэн “Монгол нутаг дахь түүх соёлын дурсгалт зүйлс” хэмээх номонд”...Угтаал Сангийн далай хийд нь Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай сумын төвд оршдог бөгөөд хийдийг 1810 онд байгуулж , Буддын шашныг мандуулж, түмэн амьтныг амар тайван байлгах зорилгоор цогчин дуганыг 1918-1919 онд барьжээ. Түшээт хан аймгийн Говь Түшээ гүний хошууны Тотьгальдаа / гарын дарга/ гэгч хүн цогчин дуганы өмнө 1-2 км-ын зайд байдаг ундраа сайтай усанд адуугаа усалж Хар бутангийн дэнж дээр номын байшин бариулснаар Сангийн далай хийд гэж ард нийтэд нэрлэгдэх болсон домогтой. Цогчин дуганыг бариулсны дараа YIII Богд Жавзандамбад өргөж түүний айлтгаснаар Жапүтэй / айлтгалтай / сүм хэмээн Дамбадаржаалин / шашныг бадруулагч/ хэмээн нэр хайрласан байна. Сангийн далай хийдийн цогчин дуган нь 10 сүм дугантай, 300 лам хурдаг, цам тоглодог гол дуган байжээ. Цогчин дуганг бариулах хөрөнгө мөнгийг Даншуур жасаас буюу өглөгийн эздийн өргөл бадрын мөнгөөр бариулж , барилгын мод шавар шохойг нутгаас нь бэлтгэн хөх тоосго, хөх ваар, чимэглэлийг хийсэн байна. Цогчин дуган нь тэгш өнцөгт байгуулалттай, 2 давхар, гол хаалгандаа гонхонтой, гонхоны гол дэлийг алтан шармал хорол, бодь гөрөөсөөр чимсэн, хөх тоосгон ханатай , 4 том , 36 жижиг модон багана, модон дам нуруутай, хөх вааран дээвэртэй, дотор гадна талыг үндэсний хээ угалзаар чимсэн уран барилгын дурсгал юм...”гэж бичсэн байна. Сангийн далай хийд нь цогчин дуганыхаа хоёр талд баруун дуган, зүүн дуган, мөн зүүн хойд талдаа өвгөн дуган хэмээх нэг жижиг дуган нийтдээ 4 дугантай байжээ.Цогчин , хайлан, дарь эхийн жас гэсэн 3 жастай байсан ба хийдийн зүүн хойд талд 9 том цагаан суварга байжээ. Энд нийтдээ 300 шахам лам сууж хурдаг бөгөөд Базар ловон, Шовго гавж, Той лам, Балдандамир зэрэг эрдэм чадалтай лам мяндагтнууд цөөнгүй байжээ. Одоо үлдсэн цогчин дуганыг 1994 онд улсын хамгаалалтанд авсан. Бараг бүтэн үлдсэн энэхүү цогчин дуганыг 1990-1991 онд түүх соёлын дурсгалт зүйлсийг сэргээн засварлах газраас зураг төслийг нь гарган сэргээн засварлажээ. Угтаал Сангийн далай хийдийн хурал номыг сэргээх ажлыг 1990-ээд оны эхээр эхэлж шинэ Дамбадаржаалин хийдийг байгуулан 1990 оны 9 сарын 29-нд анхны хурлаа энэ дуганд хурж эхэлжээ. Угтаал Сангийн далай хийд нь манай орны Буддын уран барилгын томоохон дурсгалуудын нэг төдийгүй Дамбадаржаалин хийд нь Түшээт хан аймгийн Буддын соёл, гүн ухааны нэг том төв болж байснаараа онцлог ажээ. Холбогдох эх сурвалж: 1. Хамтын бүтээл. Монгол нутаг дахь түүх соёлын дурсгалт зүйлс. УБ 1999 2. Ч. Банзрагч, Б. Сайнхүү “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004 3. Эрдэнэдалай сумын иргэн 92 настай Шарав гуайтай хийсэн ярилцлагаас /2007.06.27/

Description of location :
B.Rinchen: Sangiin Dalai Ovoo There are a few ovoos in the area such as Olongyn, Tsagaan, Shiruun Khongor and Bor Tugrug.

GPS readings :
North 46° 00’  East 104°  56’

Estimated site dimensions (metres) :
Side1: 200 Side2: 200 Side3: Side4: Side5: Side6:

Revived temple on site :
Yes

Status of site at time of survey :
The main assembly hall of the old complex has survived. There are bricks scattered and many foundations of temples are visible surrounding the main assembly hall. The old main assembly hall was reopened and houses Dambadarjaalin monastery. The saved Shridevi sculpture is placed on the altar. The remains of the monastery (i.e. Tsogchin temple) were taken into national protection in 1994 (233rd decision) according to the notice board, which stands in front of the remained temple.

Date of founding the monastery/temple :
1810
Tugeemel yuruultiin 3-r on
1810

Date of closing and destroying the monastery :
Огноо хаагдсан: 1938 - Ярилцлагын дугаар:A 33
Огноо нураагдсан:: - Ярилцлагын дугаар:

Old monastery/temple revived:
Yes

Revived temple register number:
ДУЭД 002

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Togtokh - Ярилцлагын дугаар: Maidar 604
Нэр, цол хэргэм : Dodi Galadaa - Ярилцлагын дугаар: Dambadarjaalin news
Нэр, цол хэргэм : Zodonsharav - Ярилцлагын дугаар: Ts.Volodya, N.Ulziikhutag
Нэр, цол хэргэм : Davaasambuu - Ярилцлагын дугаар: A 33
Нэр, цол хэргэм : Balchin - Ярилцлагын дугаар: A 33
Нэр, цол хэргэм : Byadran - Ярилцлагын дугаар: A 33
Нэр, цол хэргэм : Dondov - Ярилцлагын дугаар: A 33

Date of Reviving:
Year : 1990-1991 - Ярилцлагын дугаар: A 32
Year : 1990 - Ярилцлагын дугаар: Interviewer Namjil

Monks in Old Temple :
300 monks
600 monks
100 monks
300 monks

Notes :
See ДУЭД 001 AM.pdf

Form Number :
ДУЭД 001

Survey Team :
Team C

Түвдэнгийн Намсрай


Oral History :

Шарав


Oral History :

Газрын зураг / Map

Additional Material / Нэмэлт материал

ДУЭД 001

Архивын зургууд / Archive photographs