Duvkhen khiid

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Duvkhen khiid,

Rinchen Number :
0

Type of Temple :
Monastry

Aimag Temple located in :
Arkhangai

Sum Temple located in :
Khujirt bag, Tsetserleg soum

Old Aimag Name :
Sain Noyon

Old Sum Name :
Shavi region of Erdene Bandida Zaya Gegeen

Precis History(In Mongolian only):


Архангай аймаг Цэцэрлэг сум. Дөвхөн хийд. Одоогийн Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын нутаг Мухар хужиртын рашаан нь Заяын гэгээн мэндэлсэн түүхт газар бөгөөд 1900 оны үед халхад тодорсон 5-р Зая бандида Лувсанчойжийванчигийн тусламжтайгаар сүм барих ажлыг анх Халхын Гэргэн багш зохион байгуулж бариулснаар хийддээ Дөвхөн гэж нэр өгжээ. Дөвхөн гэдэг нь “ Бурхны бүтээлийн орон” гэсэн утга агуулгатай юм. Гэргэн багш анх рашаан дээр ирж сүм хийд байгуулах тухай саналыг нутгийн ард түмэнтэй зөвшилцөн ард олон дэмжиж Гэргэн багш өөрөө Рашаантын хүрээ, Заяын хүрээ, Их хүрээгээр явж үлэмж хэмжээний бурхан тахил, ном судар залж авчирч хийдээ тохижуулж эхэлжээ. Улмаар анхны дуган сүмийн хажууд Суварган жас гэдэг жижиг дуганыг бариулжээ. Уг хийд нь Дуган сүм, Дөвхөн, Суварган жас гэдэг 3 байгууламжтай бөгөөд Рашааны их ундаргын хойд энгэрт 12 цагаан суварга байдаг байв. Дөвхөн хийд нь намрын эхэн болон дунд сард 49 хоногийн турш хайлан хурна. Мөн намрын дунд сарын 17-нд овоогоо тахиж тахилга үйлдэнэ. Хийдийн гол сахиус нь Дамдин чойжоо бурхан байжээ . Рашаан булаг, лус савдагт зориулж уншлага уншиж, ариутгал хийдэг. Гэргэн багш Дөвхөн хийдийг өөрөө толгойлон дэд хамба ламаар Гачаа багш, мөн зохих хэргэмтэнгүүдэд Дамдин гавж, Бэх гавж, их унзад Сандан, бага унзад Дамба, Сандан маарамба, Гонир гэлэг нар ажиллаж бусад лам нар хурж байв. Хийд нийтдээ 70-аад ламтай байжээ.Хийдийн лам нарын дотор Гэргэн багш /хамба лам. одоогийн Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сумын харьяат Гачаа багш /Их тамир орчимын хүн/ Цэдэвжорвон гавьж Дамдин гавьж Бэх гавьж Самдан гэвш, Дамба унзад, Донир лам Гэлэг, Шарва гэсгүй, Дорждан гэлэн, Төмөр гэлэн, Дампил гэлэн, Дорж гэлэн зоч лам Бадраа Гүмбэн халзан хэмээх Дашзэвэг, хазгар Дашзэвэг нарын эрдэм чадалтай бурхны шашны ухаанд мэргэшсэн олон арван лам нар байжээ.Зая гэгээний төрсөн нутаг гэгдэх энэхүү Дөвхөн хийдийн дэргэдэх Мухар хужиртын рашаан нь монголчууд эрт дээр үеэс ашиглаж ирсэн анагаахын их увидастай ариун дагшин ус бөгөөд энд эгэл жирийн рашаанчдаас гадна үе үеийн Заяын гэгээнтнүүд Даравбаньдид гэгээнтэн, Жалханз хутагт хүртэл ирж алжаалаа тайлж байсан тухай түүх сурвалжид тэмдэглэгдэн үлджээ. 1934 онд тухайн үеийн хийдийн тэргүүн Гачаа ламыг баривчилж, лам нарыг мөрдөн мөшгиснөөр хийд эзэнгүйрч эхэлсэн байна. Ингэснээр Дөвхөн хийдийн мөхөл эхэлж 3 дуганыг нураан мод тоосго, дүнз зэргийг Эрдэнэмандал сум руу зөөвөрлөжээ. Харин Халхын анхдугаар Зая гэгээний мэндэлсний 355 жилийн ойг тэмдэглэх ажлын хүрээнд 1997 онд түүний төрсөн газар болох Мухар хужиртын рашааны дэргэд Дөвхөн хийдийн туурин дээр нэгэн жижиг мөргөлийн сүм барьжээ. Сүмийг барих ажилд нутгийн иргэн Гүнчин, Цогбадрах, Т. Намдаг, Д. Гэлэнхүү, С. Доржсүрэн нарын хүмүүс болон бусад хүмүүс идэвх зүтгэлтэй оролцсон байна. Ийнхүү Халхын анхдугаар Зая гэгээний хүй цөглөсөн нутаг дахь шинэ цагийн Дөвхөн хийдийн сэргэлт эхэлжээ. Харин 1979 онд хэвлэгдсэн “ БНМАУ-ын угсаатны зүйн атлас” –ын сүм хийдийн бүртгэл жагсаалтанд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын нутаг, Мухар хужиртын рашааны дэргэдэх энэхүү Дөвхөн хийд нь бүртгэгдээгүй байна. Холбогдох эх сурвалж: - Цэцэрлэг сумын өндөр настан эдүгээ Дөвхөний мөргөлийн сүмийн тахилч С. Доржсүрэн гуайтай хийсэн ярилцлага. - Р.Өлзийбуян, Д. Чулуун. “Халхын Заябаньдида гэгээн” УБ 2000 - С.Доржсүрэн, Д. Дэмбэрэлдорж: “ Өлзий хутгийн шүншигт нутаг” Эрдэнэт 2006.

Description of location :
The site is located at the place called Mukhar Khujirtyn rashaan (mineral water) which is 18 km. west of the sum center. To the south is the source of mineral water, north is Ovoot mountain, west is Buurunkhii and to the east is Khujirt river. There is sacred ovoo in the proximity of mineral water source.

GPS readings :
North 48° 45’  East 101°  10’

Estimated site dimensions (metres) :
Side1: У 8 Side2: Ө 8 Side3: Side4: Side5: Side6:

Revived temple on site :
Yes

Status of site at time of survey :
The present Duvkhen khiid is rebuilt on the ruins of Duvkhen khiid. 300 meters southwest of the temple are nine white stupas and 150 meters southeast are 30 wooden houses for bathers at the mineral water.

Date of founding the monastery/temple :
1900-1910

Date of closing and destroying the monastery :
Огноо хаагдсан: 1934 - Ярилцлагын дугаар:001
Огноо нураагдсан:: 1934 - Ярилцлагын дугаар:001

Old monastery/temple revived:
Yes

Revived temple register number:
АРЦЛ 002

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : P.Tsogbadrakh - Ярилцлагын дугаар:
Нэр, цол хэргэм : D.Gelenkhuu /undur nastan/ - Ярилцлагын дугаар:
Нэр, цол хэргэм : T.Davaasambuu /undur nastan/ - Ярилцлагын дугаар: 001
Нэр, цол хэргэм : Khalkhyn Gergen bagsh - Ярилцлагын дугаар:
Нэр, цол хэргэм : S.Dorjsuren lam - Ярилцлагын дугаар:

Date of Reviving:
Year : July 20, 1999 - Ярилцлагын дугаар:

Monks in Old Temple :
approximately 70 monks

Form Number :
АРЦЛ 004

Survey Team :
Team E

Газрын зураг / Map