Asaityn khuree

Read in Mongolian

Name(s) of Temple :
Asaityn khuree,

Rinchen Number :
153

Rinchen Name :
Asaatyn khuree, Eyetei gungiin khuree, baga khuree, toin lamyn khuree

Type of Temple :
Monastic School

Aimag Temple located in :
Arkhangai

Sum Temple located in :
Asait bag, Jargalant soum

Old Aimag Name :
Sain Noyon

Old Sum Name :
Eyetei gunii khoshuu

Precis History(In Mongolian only):


Архангай аймаг Жаргалант сум. Асайтын хүрээ. Тус хүрээний туурь нь одоогийн Архангай аймгийн Жаргалант сумын төвөөс баруун урагш 42 км орчимд Асайт багийн нутаг Булган уулын энгэр хүрээний дэнж хэмээх газар байдаг. Асайтын хүрээ нь тухайн цаг үедээ Сайн ноён хан аймгийн Эетэй гүн Даянжалбуу засгийн хошууны шашин номын төв байсан бөгөөд 1810-аад оны үед байгуулагдсан хэмээн үздэг.Тус хүрээний үүсгэн байгуулагч нь тухайн үеийн засаг ноён нь Гомбодорж байсан бололтой. Асайтын хүрээ чойр, цогчин, цаньд, жүд, мамба, сахиусын зэрэг 7 сүм дугантай, 200-аад орчим лам байнга сууж хурж байсан. Лам нарын гэр сууц хашааг оролцуулж үзвэл суурин амьдралын хэв шинж бүхий төвлөрсөн газар байжээ. Асайтын хүрээний анхны хувилгаан нь Түвдэн, хоёр дахь нь их номч Ханчин хамбо С.Жамъянгарав, гурав дахь нь буюу сүүлчийнх нь Очиржанцан гэдэг хүн байв. Хүрээнд гавжийн дамжаа барьдаг байсан ба, 10 гаруй гавж мяндагтан байсан байна. Мөн зуны эхэн сард майдар эргэдэг байсан ба намрын дунд сард хайлан хурж байжээ. Харин цам гардаг байсан талаарх мэдээлэл одоогоор байхгүй байна. Хүрээний гол шүтээн нь Балдан Лхам бурхан байсан бөгөөд энэ хүрээнд шүтэгдэж байсан бас нэг шүтээн болох 80 см өндөр босоо майдар бурхан/ цутгамал / эдүгээ Жаргалант сумын Асайт багийн иргэн нэгэн өндөр настныд үе дамжин хадгалагдаж байна. Асайтын хүрээ нь хөрш зэргэлдээ Мэргэн гүний хошууны / одоогийн Хөвсгөл аймгийн Рашаант сум / Рашаантын хүрээ, Далай чойнхор вангийн хошууны / Одоогийн Архангай аймгийн Тариат сум,/ Тариатын дээд , доод хүрээ , Заяын хүрээ зэрэг хүрээ хийд хурал номын газруудтай хамтран ажилладаг байжээ. Тус хүрээ нь 1932 онд баруун аймгуудад гарсан лам нарын хөдөлгөөний үед лам хуврагууд нь баригдаж хүрээ хийд нь юу ч үгүй шатаагдан устгагджээ. 1932 оны хавар ардын засгийн газрын цэрэг дотоодыг хамгаалахынхан Мэргэн гүний хошууны Рашаантын хүрээг устгачихаад Тариатын хүрээ орох замдаа Асайтын хүрээг дайрч галдан шатаасан гэдэг. С. Жамъянгарав /1861-1917 / Ханчин хамбо хэмээн алдаршсан бурхны шашны сонгодог боловсролтон, утга зохиолын онолч, яруу найрагч , соён гэгээрүүлэгч Сүрэнхорын Жамъянгарав бол хуучин Сайн ноён хан аймгийн Даянжалбуу засгийн хошуу өдгөөгийн Архангай аймгийн Жаргалант сумын нутагт 1861 оны 10-р сарын 25-ны өдөр төржээ. Тэрбээр бага наснаасаа буддын таван их ухааны эрдэмд шамдаж санскрит хэлийг бие даан сурж буддын шашин, гүн ухааны өндөр боловсрол эзэмшсэн ба Асайтын хүрээнээ 1890 онд цаньдын дацан байгуулсан номын мэргэн багш байжээ. С.Жамъянгарав Очироор огтлогчийн тус эрдмийг номолсон судар зэргийг Түвд хэлээр орчуулсан төдийгүй “Эсруа тэнгэрийн эгшиг дуун” гэдэг утга зохиолын онолын тулгуур бүтээл нь Түвд, Монголын номын мэргэдэд ихэд үнэлэгдэж 13-р далай лам Түвдэнжамц энэ бүтээлийн учир түүнд “ Эрдэнэ мэргэн баньдид “ гэдэг номын их цол хүртээжээ. С. Жамъянгарав энэ бүтээлдээ дорно дахины уран сайхны сэтгэлгээний сонгодог уламжлалд түшиглэж яруу найргийн онол урнаар дүрслэх илэрхийлэхийн олон арга зарчмыг тайлбарлахдаа олон зуун бадаг шүлгийг бас өөрөө зохиож тэр номдоо оруулжээ. Холбогдох эх сурвалж: - Архангай аймгийн Жаргалант сум, Асайт багийн харъяат өндөр настан Чойжил, Гонгор гуай нартай хийсэн ярилцлага - Т.Нямдорж, Ж.Гүррагчаа: “ Үйлс өөдлөх нутаг” УБ.1994 - Л.Чулуунбаатар. “ Төвдөөр гийсэн монгол мэргэд” УБ.2004 он

Description of location :
The site is located at the place called Khureenii bulan which is 42 km. of west of Jargalant sum center. To its west is Chuluut river canyon, south is sacred Mandal mountain and north is Bulgan mountain.

GPS readings :
North 48° 21’  East 100°  37’

Revived temple on site :
No

Status of site at time of survey :
The site is clearly visible. The surface ground is elevated 20-30 cm. high. Some items are found at the site such as foundation stones, burnt woooden parts of the temple and some copper artifacts.

Old monastery/temple revived:
No

Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Darvabandida gegeen - Ярилцлагын дугаар: 001

Date of Reviving:

Monks in Old Temple :
around 120 monks
around 120 monks

Notes :
The monastery is named after the mountain river Asaat which runs south of the monastery. The survey team took a photo of the main tutelary deity of the Asait monastery which was Maidar (Maitreya) from Gongorsuren guai, a native resident of Asait.

Form Number :
АРЖГ 007

Survey Team :
Team E

Газрын зураг / Map